Ngoài quần áo, giày túi, phần lớn hàng lấy ở Quảng Châu về Việt Nam không bán được ngay chỉ với một tờ hoá đơn mua hàng. Mỹ phẩm phải có người đứng tên công bố trước khi lưu thông. Đồ chơi trẻ em và một phần đồ điện, đồ sạc phải chứng minh phù hợp quy chuẩn kỹ thuật. Đồ dùng chạm vào thức ăn, bánh kẹo, hàng khô thuộc vùng quản lý an toàn thực phẩm. Còn hầu hết các món còn lại như văn phòng phẩm, đồ trang trí, quà tặng thì ít nhất phải có nhãn hàng hoá đủ nội dung, kèm nhãn phụ tiếng Việt.
Chủ shop mới thường học bài này theo cách đắt nhất: lấy một lô hàng nhìn thì dễ bán, về tới nơi mới biết không bày lên kệ công khai được, không chạy quảng cáo được, hoặc bị kiểm tra mà không có giấy tờ để trình. Bài này gom mọi nhóm hàng ngoài thời trang vào một bảng, đưa ra năm câu tự hỏi để phân loại một món bất kỳ ngay tại sạp, rồi chỉ ra chỗ trách nhiệm thật sự rơi vào ai. Từng nhóm hàng có bài riêng trong cùng chuyên mục; quy định cụ thể luôn kiểm lại theo văn bản hiện hành và cơ quan quản lý chuyên ngành.
Vì sao quần áo dễ mà mỹ phẩm, đồ chơi thì khác
Quần áo, giày, túi là nhóm hàng mà rủi ro với người dùng tương đối thấp và dễ thấy bằng mắt: đường may hỏng thì khách thấy, vải xù thì khách biết. Pháp luật vì vậy chủ yếu đòi hỏi nhãn hàng hoá đủ thông tin, cộng một số yêu cầu kỹ thuật về hoá chất trong vải theo quy định hiện hành. Một chủ shop thời trang nhỏ có thể sống nhiều năm mà chỉ phải lo nhãn và chứng từ nguồn gốc.
Các nhóm ngoài thời trang thì khác ở chỗ rủi ro không nhìn thấy được. Một hũ kem dưỡng trông sạch vẫn có thể chứa chất bị cấm hoặc nhiễm vi sinh. Một con thú nhồi bông xinh xắn có thể có mắt nhựa bung ra chỉ sau vài lần kéo. Một cục sạc giá mềm có thể thiếu mạch bảo vệ. Một hộp mứt có thể đã hết hạn theo cách đọc ngày của nhà sản xuất mà người mua không hiểu. Vì người dùng không tự kiểm được, nhà nước đặt thêm một lớp kiểm soát trước khi hàng đến tay họ: công bố, chứng nhận hợp quy, kiểm tra an toàn thực phẩm.
Hệ quả cho người đi đánh hàng là câu hỏi đầu tiên ở sạp không còn là "bán được không" mà là "mình có đủ điều kiện để bán món này không". Một món không đáp ứng được lớp thủ tục của nhóm nó thì giá rẻ đến mấy cũng chỉ là món hàng nằm im trong kho, hoặc tệ hơn, là bằng chứng trong một biên bản xử phạt.
Điều này không có nghĩa là shop nhỏ không được đụng tới mỹ phẩm hay đồ chơi. Nhiều chủ shop vẫn bán các nhóm này hợp pháp, bằng cách mua lại từ doanh nghiệp đã làm đủ thủ tục, hoặc tự đứng tên làm thủ tục khi quy mô đủ lớn. Điều cần tránh là đi theo lối nghĩ của quần áo cho mọi thứ.
Bảng phân loại nhóm hàng theo lớp thủ tục
Bảng dưới đây là bản đồ nguyên lý, không thay văn bản pháp luật. Danh mục hàng phải kiểm tra, phải hợp quy thay đổi theo thời gian và theo mã hàng, nên trước mỗi lô cần kiểm lại với cơ quan quản lý chuyên ngành hoặc đơn vị làm thủ tục có kinh nghiệm.
| Nhóm hàng | Lớp thủ tục chính (nguyên lý) | Rủi ro nếu bỏ qua | Chủ shop nhỏ nên làm gì |
|---|---|---|---|
| Mỹ phẩm: kem, son, sữa rửa mặt, dầu gội, nước hoa | Công bố sản phẩm mỹ phẩm trước khi lưu thông; có tổ chức, cá nhân đứng tên chịu trách nhiệm; hồ sơ thông tin sản phẩm | Hàng bị coi là không đủ điều kiện lưu thông, bị thu hồi, tiêu huỷ; rủi ro sức khoẻ cho khách | Mua lại từ đơn vị đã công bố và xin bản sao giấy tờ; không tự mang về bán lẻ |
| Đồ chơi trẻ em | Phù hợp quy chuẩn an toàn đồ chơi, có dấu hợp quy; ghi nhãn độ tuổi, cảnh báo | Không được lưu thông; rủi ro hóc, ngộ độc cho trẻ | Chỉ lấy món có hồ sơ hợp quy hoặc nhập qua doanh nghiệp làm thủ tục |
| Đồ điện, sạc, pin dự phòng, đèn trang trí cắm điện | Một phần thuộc danh mục phải hợp quy về an toàn điện, tương thích điện từ | Cháy nổ, điện giật; hàng bị tạm giữ | Tra danh mục theo đúng loại sản phẩm trước khi đặt |
| Đồ bếp, hộp đựng, bình nước, bao bì tiếp xúc thực phẩm | Quản lý theo an toàn thực phẩm; thường phải tự công bố sản phẩm | Thôi nhiễm chất độc vào thức ăn; vi phạm an toàn thực phẩm | Hỏi vật liệu, xin kết quả thử nghiệm, chọn hàng có thông tin rõ |
| Bánh kẹo, hàng khô, đồ ăn vặt bao gói | Tự công bố hoặc đăng ký theo nhóm; kiểm tra an toàn thực phẩm khi nhập khẩu; nhãn phụ | Hàng không rõ nguồn gốc; ngộ độc; bị xử phạt nặng | Chỉ mua qua kênh nhập khẩu chính thức có chứng từ |
| Văn phòng phẩm, quà tặng, đồ trang trí, bao bì không chứa thực phẩm | Chủ yếu nhãn hàng hoá; vài loại đồ dùng học tập có yêu cầu riêng | Thiếu nhãn, không chứng minh được nguồn gốc khi bị kiểm tra | Giữ hoá đơn, chứng từ vận chuyển; làm nhãn phụ |
| Thuốc, thực phẩm chức năng, thiết bị y tế | Hệ thống quản lý riêng, chặt nhất | Rủi ro pháp lý và sức khoẻ nghiêm trọng | Không lấy ở chợ sỉ để bán lại |
Đọc bảng theo chiều dọc sẽ thấy một quy luật: món hàng càng đi gần vào cơ thể người dùng (bôi lên da, cho trẻ cầm, đưa vào miệng, cắm điện trong nhà) thì lớp thủ tục càng dày. Quy luật này đủ để định hướng ngay cả với món hàng không có trong bảng.
Năm câu tự hỏi để phân loại một món ngay tại sạp
Chợ sỉ Quảng Châu có hàng vạn mã hàng, không ai thuộc hết danh mục. Nhưng chỉ với năm câu hỏi theo thứ tự dưới đây, bạn biết được món đang cầm thuộc vùng nào trước khi trả giá. Trả lời "có" ở câu nào thì dừng ở câu đó và đi tìm hiểu kỹ lớp thủ tục tương ứng.
- Món này có được bôi, thoa, xịt, đắp lên da, tóc, móng, môi không? Có thì gần như chắc là mỹ phẩm, kể cả khi người bán gọi là "đồ thiên nhiên", "đồ handmade", "dầu xả tóc nhà làm".
- Món này có được làm ra, quảng bá hoặc bày bán để trẻ em chơi không? Có thì nó là đồ chơi trẻ em, kể cả khi trông giống đồ trang trí. Cách bày bán cũng tính: món móc khoá hình thú bày chung kệ đồ chơi dễ bị coi là đồ chơi.
- Món này có dây cắm, có pin, có sạc, có phát sáng bằng điện không? Có thì kiểm danh mục hợp quy về điện và chú ý thêm chuyện vận chuyển pin.
- Món này có chạm vào thức ăn, đồ uống hoặc đưa vào miệng không? Bao gồm hộp cơm, cốc, ống hút, núm ngậm, khuôn bánh, túi đựng thực phẩm. Có thì thuộc vùng an toàn thực phẩm.
- Người bán có nói món này chữa, trị, giảm cân, trắng da cấp tốc, tăng chiều cao không? Có thì dừng hẳn. Tuyên bố công dụng kiểu đó đẩy món hàng sang vùng thuốc hoặc thực phẩm chức năng, nằm ngoài khả năng của một shop nhỏ, và bày bán với lời quảng cáo đó là vi phạm.
Món trả lời "không" ở cả năm câu thường chỉ còn lớp nhãn hàng hoá và chứng từ nguồn gốc. Đó là vùng an toàn cho chủ shop mới thử ngành hàng ngoài thời trang: đồ trang trí, văn phòng phẩm, quà tặng không pin, đồ dùng gia đình không chạm thức ăn.
Ai đứng tên chịu trách nhiệm khi hàng ra thị trường
Khái niệm then chốt ở đây là người đưa sản phẩm ra thị trường. Với mỹ phẩm, đó là tổ chức hoặc cá nhân đứng tên trên phiếu công bố. Với đồ chơi, đồ điện, đó là bên đứng tên công bố hợp quy. Với thực phẩm, đó là bên tự công bố hoặc đăng ký sản phẩm. Tên và địa chỉ của bên này phải xuất hiện trên nhãn phụ tiếng Việt, và khi có sự cố, cơ quan chức năng tìm đến họ trước.
Khi chủ shop tự sang Quảng Châu mua một bao hàng rồi đưa về bán, trên thực tế chính chủ shop đang ở vị trí người đưa hàng ra thị trường, dù trong đầu chỉ nghĩ mình là "người bán lẻ". Không có doanh nghiệp nhập khẩu nào đứng trước gánh trách nhiệm. Đây là lý do nhiều chủ shop nhỏ chọn cách mua các nhóm hàng có điều kiện từ một doanh nghiệp nhập khẩu trong nước đã làm đủ thủ tục: giá có thể cao hơn tự đánh, nhưng phần trách nhiệm pháp lý của sản phẩm nằm ở bên đã đứng tên.
Nếu đi theo cách đó, đừng chỉ nghe lời hứa "hàng có giấy tờ đủ". Xin bản sao những gì liên quan tới đúng mã hàng mình mua: số tiếp nhận phiếu công bố với mỹ phẩm, giấy chứng nhận hoặc thông báo tiếp nhận công bố hợp quy với đồ chơi, đồ điện, bản tự công bố với dụng cụ chứa đựng thực phẩm, cùng hoá đơn bán hàng ghi đúng tên hàng. Bộ giấy này là thứ bạn trình được khi bị hỏi, chứ không phải lời kể về nguồn hàng.
Khi quy mô đủ lớn để tự đứng tên, cần tư cách pháp lý phù hợp (hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp, tuỳ thủ tục), hồ sơ từ nhà sản xuất bên Quảng Châu và thời gian chờ xử lý. Lúc đó việc chọn xưởng, chọn sạp phải tính cả chuyện họ có cung cấp được hồ sơ kỹ thuật hay không, chứ không chỉ giá và mẫu mã.
Nhãn phụ tiếng Việt: phần việc chung của mọi nhóm
Nhãn gốc tiếng Trung không đủ. Hàng nhập khẩu bán ở Việt Nam phải có nhãn phụ tiếng Việt khi nhãn gốc chưa thể hiện đủ nội dung bắt buộc bằng tiếng Việt. Nhãn phụ được gắn lên hàng hoặc bao bì thương phẩm, không che những thông tin quan trọng của nhãn gốc.
Nội dung chung tối thiểu. Tên hàng hoá, tên và địa chỉ của tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm về hàng hoá, xuất xứ hàng hoá. Phần này giống nhau cho mọi nhóm, kể cả văn phòng phẩm hay đồ trang trí.
Nội dung theo nhóm. Mỹ phẩm thêm thành phần, cách dùng, cảnh báo, số lô, hạn dùng. Đồ chơi thêm độ tuổi phù hợp, cảnh báo an toàn, hướng dẫn. Thực phẩm thêm định lượng, ngày sản xuất, hạn dùng, thành phần, hướng dẫn bảo quản. Đồ điện thêm thông số kỹ thuật và cảnh báo. Danh sách đầy đủ theo nhóm cần kiểm lại theo quy định hiện hành về nhãn hàng hoá.
Nhãn phụ phải đúng với nhãn gốc. Dịch sai hạn dùng, ghi định lượng khác hộp, tự thêm công dụng không có trong nhãn gốc là những lỗi hay gặp. Lỗi cuối cùng nặng nhất: biến một hũ kem dưỡng thường thành "kem trị nám" chỉ bằng một dòng chữ tiếng Việt.
Làm nhãn phụ trước khi bày bán, không phải sau khi bị hỏi. Chuẩn bị mẫu nhãn ngay khi chốt mã hàng ở Quảng Châu, ghi chú lại thông tin nhãn gốc bằng ảnh chụp rõ nét, để về tới nơi chỉ việc in và dán theo lô.
Kiểm chất lượng khi món hàng không phải là vải
Kinh nghiệm kiểm quần áo (kéo đường may, soi màu, đo size) gần như không dùng được với các nhóm khác. Mỗi nhóm có bộ kiểm riêng, được đi sâu ở bài từng nhóm, nhưng có vài nguyên tắc chung áp dụng được ngay tại sạp.
Thứ nhất, tách mẫu trưng bày khỏi hàng lô. Món người bán đưa cầm thử thường là mẫu đẹp nhất. Hãy xin mở một thùng nguyên đai ngẫu nhiên, lấy vài món ở các vị trí khác nhau trong thùng để xem. Với hàng có hạn dùng, đối chiếu xem cả thùng có cùng số lô, cùng ngày không, hay là hàng gom từ nhiều đợt.
Thứ hai, tin vào mũi và tay. Mùi hoá chất gắt ở đồ nhựa, đồ chơi, hộp đựng là tín hiệu nên hỏi thêm về vật liệu. Cạnh sắc, ba via nhựa, mối hàn kim loại thô ở đồ bếp, đồ chơi là lỗi gia công dễ làm khách bị thương. Với đồ điện, cầm thấy nhẹ bất thường so với loại tương tự đôi khi cho thấy linh kiện bên trong bị cắt giảm.
Thứ ba, hỏi thẳng về hồ sơ kỹ thuật. Xưởng làm hàng bài bản thường có kết quả thử nghiệm vật liệu, giấy tờ xuất xưởng, bảng thành phần. Sạp chỉ biết nói "hàng đẹp, bán chạy" mà không đưa được gì khi hỏi thì hiểu đó là nguồn chỉ hợp với hàng không có điều kiện. Câu trả lời của người bán ở bước này cho bạn biết nhiều hơn mọi lời chào hàng.
Tín hiệu nên dừng tay, dù giá có hấp dẫn
Có những tình huống mà phương án khôn nhất là không mua. Danh sách dưới đây là các tín hiệu mà người đi chợ lâu năm thường coi là lý do đủ để bỏ qua một mối, chứ không cần cân nhắc thêm.
- Món hàng mang nhãn hiệu nổi tiếng của hãng lớn mà giá thấp bất thường, người bán nói "hàng cùng xưởng", "hàng xuất dư". Bán hàng vi phạm nhãn hiệu kéo theo rủi ro bị tịch thu và xử phạt, không đáng để thử.
- Mỹ phẩm đóng trong hũ, chai không nhãn, bán theo cân, kèm lời mời "về tự dán nhãn của shop". Đây đúng là hình mẫu mỹ phẩm trôi nổi mà cơ quan quản lý nhắm tới.
- Thực phẩm, bánh kẹo không có ngày sản xuất, hạn dùng rõ ràng, hoặc hạn dùng còn quá ngắn so với thời gian vận chuyển và bán.
- Đồ dùng cho trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ có tiếp xúc với miệng (núm ngậm, bình, đồ gặm) mà không có bất kỳ thông tin vật liệu nào.
- Sạc, pin dự phòng không ghi thông số, không có nhà sản xuất, hoặc thông số dung lượng ghi to bất thường so với kích thước.
- Bất kỳ món nào người bán gắn công dụng chữa bệnh, điều trị, giảm cân.
- Người bán từ chối cho mở thùng kiểm, hoặc chỉ nhận thanh toán trước toàn bộ cho hàng "giao sau" mà không có mẫu cầm tay.
Bỏ qua một mối hàng chỉ mất một cơ hội. Mua phải một lô hàng không đủ điều kiện thì mất cả vốn lẫn uy tín với khách, và đôi khi kéo theo rắc rối kéo dài hơn nhiều so với tiền lời của lô đó.
Câu hỏi thường gặp
Mua mỹ phẩm ở Quảng Châu về dùng cho bản thân có cần công bố không?
Hàng mang theo để dùng cá nhân với số lượng hợp lý thường được xử lý theo quy định về hành lý, khác với hàng đưa ra bán. Nhưng mang số lượng lớn rồi gọi là dùng cá nhân để bán lại là cách hiểu rủi ro, vì mục đích thương mại vẫn bị nhận diện qua số lượng và cách bán.
Văn phòng phẩm và đồ trang trí có phải công bố hợp quy không?
Phần lớn văn phòng phẩm, đồ trang trí, quà tặng không pin chủ yếu cần nhãn hàng hoá và chứng từ nguồn gốc. Tuy vậy một số đồ dùng học tập cho học sinh có yêu cầu kỹ thuật riêng, còn món có điện, pin hoặc dành cho trẻ chơi thì chuyển sang nhóm khác. Nên tra theo đúng loại hàng trước khi đặt số lượng lớn.
Hàng có dấu chứng nhận của Trung Quốc thì có bán được ngay ở Việt Nam không?
Không mặc nhiên. Chứng nhận theo tiêu chuẩn Trung Quốc cho thấy hàng đã qua một hệ thống kiểm soát, có thể là căn cứ tham khảo, nhưng thủ tục ở Việt Nam vẫn theo quy chuẩn và quy trình của Việt Nam. Hồ sơ thử nghiệm của xưởng hữu ích khi làm thủ tục, chứ không thay thế thủ tục.
Mua lại từ người đã nhập về thì shop mình có trách nhiệm gì?
Bạn vẫn có trách nhiệm bán hàng có nhãn đầy đủ, rõ nguồn gốc, còn hạn dùng và đúng điều kiện bảo quản. Vì vậy cần lưu hoá đơn, bản sao giấy tờ công bố hoặc hợp quy của đúng mã hàng, để chứng minh hàng mình bán đã được đưa ra thị trường hợp lệ.
Có thể lấy thử một ít hàng ngoài thời trang để xem khách có thích không?
Có thể, nhưng nên thử ở nhóm không có điều kiện như đồ trang trí, quà tặng, văn phòng phẩm thông thường. Thử mỹ phẩm hay đồ chơi với số lượng nhỏ không giúp né được thủ tục, vì yêu cầu áp dụng cho từng sản phẩm đưa ra bán chứ không tính theo số lượng.
Tìm thông tin quy định cho từng nhóm hàng ở đâu cho chắc?
Kiểm tại cơ quan quản lý chuyên ngành của nhóm hàng đó, cổng thông tin của cơ quan hải quan và các văn bản về nhãn hàng hoá hiện hành. Khi lô hàng có giá trị đáng kể, nên hỏi thêm một đơn vị làm thủ tục nhập khẩu có kinh nghiệm với đúng mặt hàng trước khi đặt cọc.